Buty turystyczne – co każdy turysta wiedzieć powinien?
Budowa buta górskiego
Podeszwa
Odeszły już do lamusa skórzane podeszwy z metalowymi ćwiekami. Odeszły też zwykłe gumowe podeszwy z protektorem. Współczesna podeszwa to opracowany przez zespoły współpracujących inżynierów i fizjologów skomplikowany system amortyzatorów i protektorów. Zewnętrzna część podeszwy ma zapewnić odpowiednią przyczepność do podłoża, przy zachowaniu odporności na tarcie, co w zasadzie się wyklucza, albowiem dobrą przyczepność, dobre tarcie zapewnia miękka guma, a skoro daje dobre tarcie, to znaczy, że nie jest odporna na ścieranie… Wyzwaniem dla projektanta jest znalezienie złotego środka. Starają się oni też wykorzystywać naturę podpatrując wzory łap i kopyt zwierząt, które znane są ze sprawnego poruszania się po różnym trudnym terenie. Tak więc współczesny bieżnik podeszwy składa się najczęściej z dwóch lub trzech stref, wykonanych z gumy o różnych gęstościach, z rowkami protektora ukształtowanymi w sposób umożliwiający samooczyszczanie się z błota.
Następnie mamy do czynienia z warstwami usztywniającymi i amortyzującymi, zależnie od przeznaczenia buta. Odpowiednie usztywnienie podeszwy umożliwia np. użytkowanie raków. Amortyzatory zapewniające komfort chodzenia i chroniące stopę (a także cały system szkieletowy) przed skutkami mikro wstrząsów to warstwy wykonane ze spienionych poliuretanów, z komorami powietrznymi usytuowanymi pod piętą. Buty z wyższych grup posiadają dodatkowo gumowy boczny rant łączący podeszwę z zelówką, który otacza but po bokach i chroni skórę przed uszkodzeniami mechanicznymi i przed namakaniem.
Buty z grupy Mountain wyposażone są w zaczepy na raki na nosku i pięcie. Pozwalają one na szybkie zakładanie raków automatycznych.
Dlaczego Vibram?
W 1935 roku sześciu włoskich wspinaczy zginęło na Monte Rasica. Jedną z przyczyn tragedii było nieodpowiednie obuwie alpinistów, niedostosowane do trudnego, skalno-lodowego terenu i ostrego mrozu. Pod wpływem tego wypadku ich przyjaciel Vitale Bramani zaczął pracować nad nowym modelem butów górskich i w 1937 roku opatentował swoją gumową podeszwę, znaną od tej pory jako „vibram”. Pierwszy klasyczny wzór bieżnika z krzyżykami na śródstopiu nosił nazwę „Carrarmato”. W tymże samym roku Bramani przy współpracy z oponiarską firmą Pirelli wprowadził swój wynalazek na rynek. W 1945 roku powstała fabryka w Albizzate i produkcja ruszyła na większą skalę, a wyposażenie w buty na vibramie włoskiej wyprawy z 1954 roku, która zdobyła K2, było prawdziwym sukcesem marketingowym.
Cholewka
Jak już wspominałam, im bardziej wyczynowe buty, tym ważniejsze jest, aby miały jak najmniej szwów. Klasowym butom z grupy Mountain i Trekking zdarza się być wyciętym z jednego kawałka skóry…. Powoduje to drastyczne zmniejszenie ilości szwów, które nie są niczym innym jak otworami w skórze, przez które przechodzi nić, a więc doskonałymi kanałami przerzutowymi dla wilgoci, a równocześnie punktami osłabienia struktury skóry. A zatem z punktu widzenia trwałości i wodoodporności buty z jednego kawałka mają dużego plusa. Jednak im mniej szwów, tym mniejsza elastyczność buta. Poza tym koszt wyprodukowania buta z jednego kawałka skóry jest znacznie wyższy. Dlatego też często skóra łączona jest z elementami wykonanymi z bardzo wytrzymałych tkanin syntetycznych, takich jak Cordura, Teramida, oraz z elementami z poliamidów czy z Kevlaru, zaś w butach z grupy Hiking dość powszechne jest szycie butów z wielu kawałków skóry, nieraz o różnej grubości (i kolorze). Należy pamiętać, że buty wykonane z użyciem materiałów syntetycznych są lżejsze niż skórzane.
W butach typu Mountain a często i Trekking występuje też ocieplina (np. Thinsulate).
Współczesne buty mają tak skonstruowaną cholewkę, aby nie tylko chronić stopę przed zimnem, wilgocią i urazami w czasie wycieczki, ale też zapewnić maksymalny komfort. Dlatego też producenci prześcigają się w patentowaniu systemów protekcji kostki i ścięgna Achillesa. Często stosują też pianki termoodkształcalne, które dopasowują się do kształtu stopy.
Skóra czy Cordura?
Każdy z tych materiałów ma swoje wady i zalety. Skóra jest nadzwyczaj wytrzymała, a przy tym przyjemna w noszeniu. Świetnie dopasowuje się do stopy, łatwiej nadać jej kształt. Dlatego też buty skórzane mogą mieć mniej szwów, co zmniejsza ryzyko przemakania z jednej strony, a z drugiej możliwości przetarcia i rozdarcia. Cordura jest lżejsza, ale trudno jej nadać kształt, nie dopasowuje się do stopy, a więc but choć kusi niską wagą, musi pasować już przy pierwszej przymiarce.
Język i sznurowanie
Górna część cholewki wykonywana jest z miękkich materiałów syntetycznych lub delikatnej skóry, aby zmniejszać ryzyko otarć goleni lub łydki. Ryzyko to zmniejsza się również, gdy but dobrze przylega do nogi, równocześnie nie uciskając stopy i nie pozwalając jej na zbytnią ruchomość. Pomaga w tym język buta i dobry system sznurowania. Język powinien idealnie przylegać do stopy na całej swojej długości. W dobrym bucie jest on wykończony miękką wyściółką, zapobiegającą uciskaniu na środstopiu. Zadaniem języka jest zapobieganie podnoszeniu się stopy w bucie, dociskając ją do dołu. Utrudnia też penetrację wilgoci (deszczu lub śniegu) do wnętrza buta. Z tego względu najczęściej zbudowany jest warstwowo i połączony z cholewką fałdami przeciwśnieżnymi. Żeby nie przesuwał się w bucie powinien być zaopatrzony w oczka, przez które przeciągane są sznurówki, stabilizujące go. Mosiężne oczka i haczyki utrzymują sznurówkę na goleniach we właściwym położeniu.
Membrana
Typową i oczekiwaną przez wielu użytkowników częścią butów turystycznych jest wodoodporna i oddychająca membrana. Należy jednak pamiętać, że jest ona wodoodporna, a nie wodoszczelna… Parametry ją opisujące to wysokość słupa wody, jakiego ciśnienie wytrzymuje, oraz masa pary wodnej, którą jest w stanie odprowadzić w określonym czasie. Jest rzeczą oczywistą, że wartości tych parametrów ulegają zmianie w niekorzystnych warunkach. Zabrudzenie cholewki, duża wilgotność powietrza, mała różnica temperatur mogą wywierać wpływ na komfort użytkowania membrany.
Z membraną czy bez?
Niektórzy zwolennicy butów skórzanych twierdzą, że skóra zawsze naturalnie oddycha, a but z membraną do pełni swoich możliwości potrzebuje wystąpienia odpowiednich czynników, choćby takich jak różnica temperatur. Wydaje się, że buty skórzane lepiej nadają się na wyjścia jednodniowe lub z noclegami w schroniskach – co pozwoli na wysuszenie obuwia, natomiast podczas długich trekkingów, kiedy po ulewnym deszczu albo głębokim śniegu nie mamy jak wysuszyć przemoczonych butów, modele z membraną okazują swoją wyższość. Dla niezdecydowanych producenci proponują modele skórzane wyposażone w membranę.